Blog > Komentarze do wpisu
Z Kroczowa i Konopnicy - Konopniccy herbu Jastrzębiec.

 

Protoplastą rodu Konopnickich herbu Jastrzębiec jest Jan z Kroczowa, który poczynając od 1499 r. nabywał kolejno części dóbr Konopnica, Wola Konopnicka i Bębnów, położonych w ziemi wieluńskej, po obu brzegach rzeki Warty W 1507 r. był już właścicielem połowy tych dóbr .

Poprzedni właściciele używali nazwiska Konopnicki, lecz pieczętowali się herbem Oksza.Rodzina ta stosunkowo wcześnie wymarła, gdyż ostatnie wzmianki o niej pochodzą  z końca XVI w. Nie można jednak wykluczyć, ż niektórzy jej potomkowie, żyjący nadal w województwie sieradzkim, zlali się z Konopmickimi herbu Jastrziebiec, przyjmując ich herb.W owych czasach zmiana herbu była zjawiskiem dość częstym.

Jan, który po nabyciu nowych dóbr zaczął używać nazwiska Jan z Kroczowa Konopnicki, pochodził jak wskazuje jego przydomek, który zachował się w Rodzinie Konopnickich, az do XIX w. - z miejszowości Kroczów, położonej w ówczesnym województwie sandomierskim, nad rzeką Iłżanką.Wieś ta co najmniej od końca XIV w., jeśli nie wcześniej, znajdowała się w posiadaniu rodu Jastrzębców;ich miejscowa gałązka używała przydomka  "z Kroczowa" , który pod koniec  XV w.przekształcił się w nazwisko Kroczowski.Rodzina ta siedziała w ziemi sandomierskiej przez kilka następnych wieków.Ostatnie wzmianki o Kroczowskich pochodzą z początku  XIX w.. póżniej chyba wymarli.Niesiecki i inni dawniejsi heraldycy piszą wiele o początkach rodu Jastrzębców, które sięgać mają XI a nawet X wieku.Wiadomości te jednak nie znajdują potwierdzenia w żródłach  historycznych.

Wspólność herbu nie pozostawia wątpliwości, że Jan pochodził z rodziny Kroczowskich w ziemi sandomierskiej.Małopolski ród Jastrzębców, jeden z najstarszych rodów polskich, związany był w średniowieczu właśnie z tą ziemią, w której żyli najwybitniejsi jego przedstawiciele.Pieczętowali się herbem Jastrzębiec, którego podstawowy wizerunek Niesiecki w swoim herbarzu tak opisuje

"Na tarczy w polu błękitnym podkowa zóta, końcami prosto do góry obrócona, w środku krzyż, na hełmie pod koroną jastrząb skrzydłami trochę do lotu wzniesionymi, w prawą stronę tarczy całym sobą skierowany, z dzwonkami i pęcinami, w szponie prawej trzyma takąż podkowę z krzyżem  jak i na tarczy."

Wiadomości o Janie z Kroczowa, protoplaście rodu Konopnickich,są dość skąpe,Wystarczają jednak do odtworzenia z grubsza jego życia..Urodził się zapewne około 1440 r0ku jub nieco póżniej. a więc za panowania króla Władysława Warneńczyka, przypuszcalnie w rodzinnym Kroczowie.Gdzieś około roku 1470 poślubił Dorotę Podlęską.W owym czasie istniało kilka      rodzin tego nazwiska, używających różnych herów,żródła nie mówią wyrażnie,z którego pochodziła Dorota, jednak fakt osiedledlenia się małżonków w wojewótwie sieradzkim oraz inne okoliczności pozwalają stwierdzić z całą pewnością, że chodzi o Polęskich herbu Poraj z Połężyc w ziemi sieradzkiej, miejscowości położonej nad Wartą, prawie na wprosr Sieradza.

Nie wiadomo,jak doszło do małżeństwa między oblubieńcami,pochodzżcymi z dość odległych miejscowości.Nie wiemy też, czy młode małżeństwo żyło łpoczątkowo w rodzinnych stronach męża, czy też przeniosło się od razu do województwa sieradzkiego.Stosunkowo dokładnie można określić datę śmierci obojga małżonków.Dorota nie żyła już w 1502 roku, bo wtedy mąż zwrócił jej braciom, zgodnie z umową przedślubną, część posagu.Jan nie żył w 1510 roku, bo właścicielem Konopnicy był wówczas jego syn,zmarł więc w latach 1508-1509.

Zródła wymieniają tylko jednego syna Jana z Kroczowa, mianowicie Andrzeja.Według tradycji rodzinnej miało być tych synów aż dwunastu.Wszyscy oni mieli brać udział w wyprawie króla Jana Olbrachta przeciw Mołdawi w 1497 roku i wszyscy, z wyjątkiem najmłodszego mieli zginąć w zasadzce na Bukowinie, gdzie zabitych zostało wielu uczestników wyprawy,w związku z czym powstało nawet powiedzonko "za króla Olbrachta wyginęła szlachta".Brak jest żródłowego potwierdzenia tej tradycji,szereg okoliczności nadaje jej jednak cechy prawdopodobieństwa.Przede wszystkim zwróćmy uwagę na datę, od której Jan z Kroczowa zaczą skupować dobra w ziemi wieluńskiej, było to niecałe dwa lata  po wyprawie mołdawskiej.Otóż,wiadomo z historii,że przeciwko tej wyprawie istniała silna opozycja szlachty.Król zwalczał ja, konfiskując dobra opornym, którzy odmawiali  udziału w wyprawie, nagradzał zaś sowicie tych, którzy wzięli w niej udział.Wśród ukaranych konfiskatą był między innymi jeden z Kroczowskich.Można się domyślać, że Jan Kroczowski,który stracił na wyprawie prawie wszystkich synów,został sowicie  wynagrodzony i to pozwoliło mu kupić duże dobra.Poprzedni stan majątkowy, zarówno Kroczowskich jak i Podlęskich, nie uzasadnia tak kosztownych nabytków.

Trzeba dodać, że w wyprawie mołdawskiej brał udział i zginął ojciec póżniejszej żony Andrzeja Konopnickiego, Mikolaj Krzysztoporski. Być może,synowie Jana z Kroczowa walczyli właśnie pod jego komendą.Zresztą legendy o 12 braciach nie można brać zbyt dosłownie.Mogło to być 12 krewnych i pobratymców, wśród których tylko kilku było synami Jana.

Przez nabycie dóbr w ziemi wieluńskiej rodzina Konopnickich,pochodząca pierwotnie z Małopolski, związała się na kilka stuleci z Wielkopolską.

ROZKWIT RODU /XVI i pocz. XVIIw./

Jedyny pozostały przy życiu syn Jana, Andrzej  z Kroczowa Konopnicki, pojawia się w dokumentach po raz pierwszyw 1510 roku jako roymistrz królewski i wojski wieluński, dziedzic dóbr Konopnica, Wola Konopnicka i Bębnów.Zakładając, że był najmłodszym z braci uczestniczącym w wyprawie  mołdawskiej,urodził się zapewne około 1480 roku, może jeszcze w Kroczowie, a może  jeszcze w matczynych Podłężycach. Śmierć braci nie zniechęciła go widocznie do służby wojskowej,skoro dosłużył się stopnia rotmistra królewskiego.Zapewne dopiero po śmierci ojca wystąpił z wojska i osiadł w odziedziczonych włościach.Wkrótce obdarzono go, jako zamożnego dziedzca, urzędem wojskiego wieluńskiego.Do obowiązków wojskiego należało sprawowanie opieki nad rodzinami żołnierzy idących na wojnę, szczególnie w pospolitym ruszeniu.Nadawano tę godność służałym  żołnierzom, ludziom zamożnym.Warunki te Andrzej spełniał doskonale, choć był jeszcze człowiekiem dość młodym, dobiegał zapewne trzydziestki.

Znacznie póżniej, ale przed 1539 rokiem, awansował na stanowisko o wiele wyższe, został mianowicie starostą grodzkim wieluńskim,zachowując nadal tytuł wojskiego.Godność starosty grodzkiego była w hierarchii  samorządu ziemskiego wysoka/druga po podkomorzym/ i bardzo intratna.Starostwo wieluńskie było bogate, należało        do niego wiele wsi, toteż Andrzej mógł się na nim mocno wzbogacić.Starostą był jednak krótko, bo zmarł w roku 1545 lub w 1546, miał wtedy zapewne trochę ponad 60 lat.Przed śmiercią zdążył  nabyć jeszce Bieniec i Walków, położone również w ziemi wieluńskiej, nad rzeką Wartą.

Andrzej był żonaty z Małgorzatą Krzysztoporską, córką wspomnianego Mikołaja herbu Nowina, z możnego rodu małopolskiego, którego gniazdem była wieś Krzysztoporzyce w powiecie proszowskim/województwo krakowskie/.Skolgiacenie się z tą rodziną stanowiło kolejny krok w awansie społecznym Konopnickich,Małżeństwo zawarte zostało przypuszczalnie około 1510 roku .Małgorzata wniosła zapewne mężowi spory posag, niewątpliwie też zarówno on, jak i jego potomstwo korzystało z poparcia jej możnych krewnych.

Na wymienienie zasługuje wśród nich Jan Krzysztoporski(1518-1585), bratanek Małgorzaty, syn jej brata Piotra.Był on sekretarzem króla Zygmunta Starego, a następnie Zygmunta Augusta.Jeżdził z misjami dyplomatycznymi od króla do papieża i na dwory zagraniczne.W 1565 roku został kasztelanem wieluńskim i zasiadał w senacie.Jan Krzysztoporski był człowiekiem wykształconym, humanistą.Tworzący po łacinie poeta Andrzej Trzecieski dedykował mu swoje dzieło "Epigrammatum Liber II" wydane w Krakowie w 1565 roku.Są tam między innymi epitafia ciotek Jana, Małgorzaty Konopnickiej i Anny Dembowskiej.

Niezupełnie jasne są dane na temat potomstwa Andrzeja Konopnickiego.Niesiecki podaje,że miał trzy córki i czterech synów, których jednak nie wymienia.Uruski do jego synów zalicza Hieronima,o którym jednak wiadomo,że urodzil się w 15 lat po śmierci Andrzeja.Potomstwem Andrzeja były z pewnością trzy córki,mianowicie Jadwiga zamężna za Piotrem Bużeńskim, sędzią ziemskim sieradzkim, Anna zamężna za Mikołajem Dembowskim i trzecia,niewiadomego imienia, zamężna za Mikołajem Radoszewskim.Wszyscy trzej mężowie należeli do czołowych rodzin ziemiańskich ziemi sieradzkiej,Syn Jadwigi, Hieronim  Bużeński.został po Janie Krzysztoporskim kasztelanem sieradzkim.

Ponieważ żródła nie wymieniają synów Andrzeja Konopnickiego, skazani tu jesteśmy na domysły.W księgach wieluńskich z drugiej połowy XVI wieku występują wprawdzie czterej bracia Konopniccy:Aleksy,Piotr,Adrian i Maciej, ale żyli oni tak póżno, że wyglądają raczej na wnuków niż synów Andrzeja.Być może, synowie Andrzeja pomarli młodo, a jeden z nich pozostswił wspomnianych czterech synów.Będzie o tym mowa w następnym rozdziale.

Andrzej Konopnicki jest wprawdzie jedynym znanym synem Jana z Kroczowa Konopnickiego, ale oprócz niego znany jest również jego bratanek, to znaczy syn jednego ze starszych braci poległych w 1497 roku na Bukowinie.Był to Wojciech Konopnicki, który urodził się niewątpliwie przed 1497 rokiem, a zmarł przypuszczalnie w 1522 roku. W 1539 roku występuje on obok stryja  Amdrzeja w sporze granicznym  z Niechmierowskimi, właścicielami sąsiednich dóbr Niechmierów.Dobra te leżały już w ziemi sieradzkiej, spór dotyczył więc zarazem granicy między ziemią wieluńską a sieradzką i z tego powodu nabrał znaczenia.Trwał aż do końca XVI wieku.

Wojciech sprawował urząd podsędka ziemskiego wieluńskiego i w tym charakterze wymieniany jest w wielu dokumentach z lat 1550-1552. Był żonaty z Magdaleną niewiadomego nazwiska i miał przypuszczalnie trzech synów:Jakuba,Andrzeja i Jana, którzy w 1550 roku otrzymali prawem lennym (bez pełnej własności) dobra Bieniec.W 1552 roku Jakub i Andrzej Konopniccy, określani w dokumentach jako sędzice wieluńscy,  dziedziczyli na Konopnicy, Woli Konopnickiej i Bębnowie.Jan tutaj nir występuje, można się więc domyślać,że  w międzyczasie  zmarł, nic o nim poza tym nie wiadomo.

Jakub Konopnicki, najstarszy syn Wojciecha, urodził się przypuszczalnie około 1530 roku, a zmarł przed 1594.W wyniku działów rodzinnych otrzymał główną siedzibę rodu, wieś Konopnica.Posiadał też zapewne jakieś dobra w ziemi sieradzkiej, bo w 1579 roku był cześnikiem sieradzkim.Póżniej awansował na sędziego ziemskiego wieluńskiego(1592).Kontynuował, wspólnie ze spadkobiercami stryja Andrzeja, spór graniczny z Niechmierowskimi. Wśród licznych dokumentów w tej sprawie zachował się pięknie kaligrafowany i iluminowany wyrok sądu zjazdowego  z 1581 roku.Nie udało się niestety ustalić,z kim Jakub Konopnicki był żonaty.Jego synem,zapewne jedynym,był Hieronim.

Drugim synem Wojciecha był Andrzej Konopnicki, któremu w dziedzictwie przypadła wieś Walków, miał  też część Konopnicy. Był żonaty z Barbarą Czajkowską z województwa krakowskiego, córką Krzysztofa, herbu Jastrzębiec i Zofii z Kwaśniewskich.Zmarł między rokiem 1581 a 1588.Wdowa po nim żyła jeszcze w 1598 roku.Według Uruskiego jego synem miał między innymi Hieronim, przeczą temu jednak doumenty.Być może potomstwem jego byli:Stanisław,Adam i Magdalena.

Najstarszym ,a prawdopobnie jedynym synem Jakuba był był Hieronim Konopnicki 1567-1641), naiwybitniejszy przedstawiciel rodu w czasach przedrozbiorowych.Po ojcu odziedziczył główną siedzibę rodu ,Konopnicę, Bieniec oraz jakieś dobra w ziemi sieradzkiej.Na temat jego młodości nic pewnego nie wiadomo, najprawdopodobniej służył w wojsku.Być może rozpoczął służbę już za Stefana Batorego (1576-1586), a może dopiero za Zygmunta III Wazy (1587-1632), który toczył liczne wojny na wschodzie i w Szwecji.

W 1605 roku Hieronim Konopnicki poślubił Barbarę Karśnicką herbu Jastrzębiec, z rodu senatorskiego osiadłego w ziemi sieradzkiej.W tym samym roku zapisał jej dożywocie na dobrach Bieniec, lecz już w następnym roku Barbara zmarła , zapewne w czasie połogu.Wielki musiał być ból niezbyt już młodego małżonka, bo przez wiele lat nie wstępował w powtórne związki małżeńskie, zaś dla upamiętnienia zmarłej żony zamówił u poety łacińskiego, Gabriela z Wielunai, treny żałobne na jej śmierć.

 Po raz drugi ożenił się Hieronim Konopnicki w 1613 roku z Jadwigą z Turzyca (Turzycką) wdową po Pstrokońskim, kasztelanie wieluńskim, ale nie doczekał się z nią potomstwa.Zacząl natomiast działac na niwie publicznej, w 1615 roku został wojskim sieradzkim, w 1617 chorążym sieradzkim,  a w 1618 kasztelanem spycymierskim, a tym samym senatorem.

Po śmierci pierwszej żony Hieronim zaczął objawiać coraz gorliwiej uczucia religijne, opiekował sie się chorymi i ubogimi, był - jak podaje za Okolskim Niesiecki - "panem ludzkim i  na ubogie szczodrym".Na miejsce kaplicy w Konopnicy, wzniesionej  w 1544 roku przez Andrzeja Konopnickiego,kazał zbudować kościól pod wezwaniem św.Rocha, ukończony w 1642 roku,już po jego śmierci.Postarał się też o utworzenie parafii.Poprzednio Konopnica należła do parafii Osjaków.Ufundował też przy kościele szpital, to znaczy przytułek dla starców, i sprowadził do Konopnicy zakonnoków Paulinów, którzy założyli tam klasztor. istniejący do powstania styczniowego, w czasie którego został zniszczony przez Rosjan.

Umierając bezpotomnie cały swój majątek zapisał Hieronim instytucjom kościelnym,przede wszystkim wspomnianemu klasztorowi Paulinów, a taże szpitalowi i kościołowi w Konopnicy,Zmarł 19 pażdziernika 1641 roku i został pochowany w podziemiach kościoła w Konopnicy. W kościele brak epitafium poświąconego jego fundatorowi.

W wyniku bezpotomnej śmierci Hieronima Konopnickiego i jego zapisów na rzecz kościoła, wieś Konopnica przestała być siedzibą Konopnickich, choć potomkowie tego rodu zachowali tam działki, o które prowadzili póżniej długotrwałe procesy.Główną siedzibą rodu stał się natomiast Bębhów.

Stryjecznym rodzeństwem Hieronima Konopnickiego, to znaczy potomstwem Andrzeja i Barbary z Czajkowskich, byli przpuszcalnie Stanisław, Adam i Magdalena Konopniccy.

Stanisław Konopnicki był księdzem, w 1580  roku proboszczem w Błoniu.Nic więcej o nim nie wiadomo.

Interesującą postacią jest Adam Konopnicki, ale o nim wiadomości są skąpe.Poeta Fabian Sebastian Klonowicz (1545-1602) w swych żalach nagrobnych na śmierć (...) Jana Kochanowskiego nazywa Adama poetą i daje do zrozumienia, że był on wydawcą dzieł Kochanowskiego.Poetą nazywa  Adama Konopnickiego również Niesiecki, który podaje ,że zmarł  w 1620 roku.Żadne jednak utwory tego poety nie zachowały się.Nic też nie wiadomo o jego sprawach rodzinnych.Zapewne zmarł  bezpotomnie.

Córką Andrzeja Konopnickigo, a wnuczką Wojciecha była przypuszczalnie Magdalena Konopnicka, zamężna za Andrzejem Kobierzyckim. W  1629 roku żyła ona, jako wdowa, w ziemi sieradzkiej.

Wobec braku jakichkolwiek informacji o dalszych potomkach braci Jakuba i Andrzeja Konopnickiego należy przyjąć, że na Hieronimie wygasa starsza gałąż rodu , potomków Wojciecha i jego nieznanego z imienia ojca. Ród ten kontynuowali natomiast potomkowie Andrzeja Konopnickiego i Małgorzaty z Krzysztoporskich.

Koniec części pierwszej.

Czytaj dalej

wtorek, 06 maja 2008, ewaciekawostki

Polecane wpisy

  • Część piąta i ostatnia.

    GAŁĄŻ KUJAWSKA (XVIII-XXw.) W drugiej połowie XVII w. Konopniccy zawędrowali do pólnocnej części województwa kaliskiego, graniczącej z Kujawami. Wspomniany Stan

  • Część czwarta.

    GAŁĄŻ SIERADZKA - ciag dalszy (XIX-XX w.) Sieradzką linię Konopnickich kontynuował w XIX wieku najstarszy syn Ignacego i Telki z Potockich, Wawrzyniec Konopnick

  • Część trzecia.

    GAŁĄŻ SIERADZKA (XVIII w.) Konopniccy już w XVII, a nawet w XVIwieku osiedlali się w ziemi sieradzkiej, sąsiadującej przecież bezpośrednioz ich siedzią rodową w

Komentarze
2009/01/19 23:50:14
Bardzo Panią prosze o list.Chodzi mi o małopolską linię rodu Konopnickich.To dla mnie bardzo ważne.
Poadaje adres
plisst@poczta.onet.pl
Stefan